Ελλάδα
Το κράτος δικαίου επιδεινώθηκε στην Ελλάδα λόγω κυβερνητικών ενεργειών που υπονομεύουν τους δημοκρατικούς θεσμούς και βλάπτουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένης της παρέμβασης στην ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και της επίθεσης στην κοινωνία των πολιτών. Η έλλειψη λογοδοσίας για το θανατηφόρο σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη το 2023 αποκάλυψε ευρύτερες ελλείψεις στο κράτος δικαίου και πυροδότησε μαζικές διαμαρτυρίες.
Οι παραβιάσεις των δικαιωμάτων των αιτούντων άσυλο και των μεταναστών συνεχίστηκαν, συμπεριλαμβανομένων των επαναπροωθήσεων, των ανεπαρκών συνθηκών υποδοχής και της κυβερνητικής πολιτικής αναστολής της πρόσβασης στο άσυλο για ορισμένες αφίξεις. Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης Για τέταρτη χρονιά, η Ελλάδα κατατάχθηκε τελευταία στην ΕΕ στον δείκτη ελευθερίας του Τύπου των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα (RSF), αντανακλώντας ένα εχθρικό περιβάλλον για τους δημοσιογράφους. Οι δημοσιογράφοι αντιμετωπίζουν συνεχείς προκλήσεις, όπως εκφοβισμό και παρενόχληση, κρατική επιτήρηση, καταχρηστικές αγωγές (γνωστές ως SLAPPs, στρατηγικές αγωγές κατά της συμμετοχής του κοινού) και κυβερνητική παρέμβαση, όλα συμβάλλοντας στην αυτολογοκρισία. Τον Ιούλιο, ένας συνασπισμός μη κυβερνητικών ομάδων προέτρεψε τον πρωθυπουργό να αντιμετωπίσει τις επίμονες ανησυχίες για την ελευθερία του Τύπου, συμπεριλαμβανομένης της κρατικής επιτήρησης, των SLAPPs και της κυβερνητικής πίεσης στην ανεξαρτησία των μέσων ενημέρωσης. Η ελληνική κυβέρνηση δεσμεύτηκε να εφαρμόσει την οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά των SLAPPS με τρόπο που θα ισχύει και για τις καταχρηστικές αγωγές που ασκούνται στην Ελλάδα. Τον Απρίλιο, στην τέταρτη επέτειο της δολοφονίας του δημοσιογράφου του εγκλήματος Γιώργου Καραϊβάζ, οι οργανώσεις για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και τους δημοσιογράφους επανέλαβαν την έκκλησή τους για δικαιοσύνη, προειδοποιώντας ότι η συνεχιζόμενη ατιμωρησία σκιάζει το τοπίο των μέσων ενημέρωσης. Ένα δικαστήριο της Αθήνας απέρριψε σε μεγάλο βαθμό τον Απρίλιο αγωγή για συκοφαντική δυσφήμιση από τον πρώην κυβερνητικό αξιωματούχο, Γρηγόρη Δημητριάδη, εναντίον δημοσιογράφων και ενός μέσου ενημέρωσης, για την αποκάλυψη του φερόμενου ρόλου του στο σκάνδαλο παρακολούθησης Predator. Ωστόσο, το δικαστήριο έκρινε ότι ένας τίτλος ήταν «απλή συκοφαντική δυσφήμιση», μια απόφαση κατά της οποίας το εμπλεκόμενο μέσο έχει ασκήσει έφεση.
Κράτος Δικαίου
Οι πανεθνικές διαμαρτυρίες τον Ιανουάριο και τον Μάρτιο για το θανατηφόρο σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη το 2023 τόνισαν τη βαθιά αγανάκτηση για την έλλειψη λογοδοσίας γύρω από το ατύχημα, καθώς η υπόθεση αποκάλυψε ευρύτερες ελλείψεις στο κράτος δικαίου. Μια δημοσκόπηση του Ιανουαρίου έδειξε ότι πάνω από το 80% των Ελλήνων δεν εμπιστεύονται την ικανότητα του δικαστικού συστήματος να αποκαλύψει την αλήθεια για την καταστροφή, η οποία έχει αμαυρωθεί από ισχυρισμούς για συγκάλυψη από την κυβέρνηση. Τον Ιούνιο, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία παρέπεμψε δύο πρώην υπουργούς στο ελληνικό κοινοβούλιο για φερόμενη εγκληματική εμπλοκή σε μια μεγάλη απάτη της ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία επέκρινε τον ελληνικό νόμο περί υπουργικής ευθύνης, ο οποίος επιφυλάσσει την εξουσία να διερευνά και να διώκει υπουργούς αποκλειστικά στο ελληνικό κοινοβούλιο, κρατώντας τέτοιες υποθέσεις εκτός του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης. Επιτήρηση Το σκάνδαλο παρακολούθησης «Predatorgate», που αφορά τη χρήση spyware με εντολή της κυβέρνησης για την επιτήρηση δημοσιογράφων και πολιτικών, συνέχισε να εγείρει ανησυχίες για το κράτος δικαίου, χωρίς κανείς να έχει λογοδοτήσει μέχρι σήμερα. Η δίκη τεσσάρων στελεχών των οποίων οι εταιρείες ανέπτυξαν και εμπορεύτηκαν spyware Predator ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο. Μέχρι σήμερα, είναι η μόνη ποινική ευθύνη που σχετίζεται με το σκάνδαλο. Μια κοινή έρευνα των μέσων ενημέρωσης τον Ιανουάριο ανέδειξε την εκτεταμένη και, ενδεχομένως, δυσανάλογη χρήση συστημάτων επιτήρησης από την Ελλάδα για τον έλεγχο της μετανάστευσης στα σύνορά της και σε καταυλισμούς προσφύγων, εγείροντας ανησυχίες για την ιδιωτικότητα και τις διακρίσεις. Επιθέσεις στην Κοινωνία των Πολιτών Κατά τη στιγμή της συγγραφής αυτού του κειμένου, η CIVICUS, μια μη κυβερνητική ομάδα που αξιολογεί τις πολιτικές ελευθερίες παγκοσμίως, διατήρησε την αξιολόγησή της για τον πολιτικό χώρο της Ελλάδας ως «παρακωλυμένο». Τον Μάιο, ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης (ΣτΕ), προειδοποίησε για την παρενόχληση των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τις ελληνικές αρχές και κάλεσε τις αρχές να τερματίσουν κάθε μορφή ποινικοποίησης των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Τον Αύγουστο, ο ειδικός εισηγητής του ΟΗΕ για τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εξέφρασε ανησυχίες σχετικά με μια πρόταση για την αφαίρεση μη κυβερνητικών ομάδων από το επίσημο μητρώο εάν αμφισβητούν νομικά ή αντιτίθενται στις πολιτικές μετανάστευσης της κυβέρνησης. Η αφαίρεση θα τους στερούσε την πρόσβαση σε χρηματοδότηση από την ΕΕ και την κυβέρνηση. Η ποινική υπόθεση εναντίον των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Παναγιώτη Δημητρά και Τόμι Όλσεν για την αποκάλυψη παραβιάσεων στα ελληνικά σύνορα παρέμενε σε εκκρεμότητα κατά τη σύνταξη αυτού του κειμένου, με τον Δημητρά να εξακολουθεί να υπόκειται σε απαγόρευση ταξιδιού. Μια δίκη για κακούργημα 24 εργαζομένων σε ανθρωπιστικές οργανώσεις ξεκίνησε τον Δεκέμβριο και συνεχίζει αυτό που μια έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου χαρακτήρισε ως τη «μεγαλύτερη περίπτωση ποινικοποίησης της αλληλεγγύης στην Ευρώπη». Οι κατηγορούμενοι αντιμετωπίζουν πιθανές ποινές φυλάκισης έως και 20 ετών για τις προσπάθειές τους το 2018 να διασώσουν αιτούντες άσυλο και μετανάστες. Πολλοί από τους ίδιους κατηγορούμενους αθωώθηκαν από κατηγορίες πλημμελήματος στην ίδια υπόθεση, το 2024. Μετανάστες και Αιτούντες Άσυλο Τον Ιούλιο, η κυβέρνηση ανέστειλε την πρόσβαση στο άσυλο για τρεις μήνες για άτομα που φτάνουν με πλοίο από τη Βόρεια Αφρική, επιτρέποντας την συνοπτική επιστροφή τους χωρίς καταγραφή. Ο Επίτροπος του ΣτΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες καταδίκασαν το μέτρο ως παραβίαση του διεθνούς και του ενωσιακού δικαίου. Ένας νόμος που ψηφίστηκε τον Σεπτέμβριο εισήγαγε ποινές φυλάκισης από δύο έως πέντε χρόνια για τους αιτούντες άσυλο των οποίων η αίτηση απορρίφθηκε και δεν εγκαταλείπουν την Ελλάδα. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΔΑ) εξέδωσε επανειλημμένα προσωρινά μέτρα σχετικά με την αναστολή ασύλου, διατάσσοντας την Ελλάδα να επιτρέψει στους αιτούντες πρόσβαση στο άσυλο και να τους προστατεύσει από την απέλαση μέχρι να εξεταστούν οι υποθέσεις τους από τα εγχώρια δικαστήρια. Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου, 41.271 αιτούντες άσυλο και μετανάστες είχαν φτάσει στην Ελλάδα μέσω του Αιγαίου Πελάγους, διασχίζοντας τα χερσαία σύνορα με την Τουρκία ή από τη Βόρεια Αφρική στα νησιά της Κρήτης και της Γαύδου, τα οποία αναδείχθηκαν ως σημαντικά σημεία εισόδου για άτομα που βρίσκονται σε κίνηση.
Η αύξηση των αφίξεων στην Κρήτη και τη Γαύδο κατέκλυσε τις τοπικές αρχές, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να στεγάζονται σε άτυπους και ακατάλληλους προσωρινούς χώρους, σε ανθυγιεινές συνθήκες. Σε μια ιστορική εξέλιξη τον Μάιο, ο εισαγγελέας του Ναυτοδικείου κατέληξε στο συμπέρασμα ότι 17 αξιωματικοί του Λιμενικού Σώματος -συμπεριλαμβανομένου του τότε αρχηγού του Λιμενικού Σώματος- θα έπρεπε να αντιμετωπίσουν κατηγορίες για κακούργημα σε σχέση με το ναυάγιο της Πύλου τον Ιούνιο του 2023, στο οποίο περίπου 650 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Το κατηγορητήριο επεκτάθηκε τον Νοέμβριο με ποινικές κατηγορίες εναντίον τεσσάρων επιπλέον ανώτερων αξιωματικών, συμπεριλαμβανομένου του νυν αρχηγού του Λιμενικού Σώματος. Τον Μάιο, ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΣτΕ επέκρινε την Ελλάδα για τις συνεχείς αναφορές συνοπτικών επιστροφών στα χερσαία και θαλάσσια σύνορά της, καλώντας τις αρχές να υιοθετήσουν μια προσέγγιση «μηδενικής ανοχής» σε τέτοιες πρακτικές, να διασφαλίσουν ότι οι ισχυρισμοί διερευνώνται άμεσα και να λογοδοτήσουν οι υπεύθυνοι. Τον Απρίλιο εμφανίστηκαν νέα ότι η Frontex, η υπηρεσία συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διερευνούσε την Ελλάδα για 12 περιπτώσεις πιθανών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που σχετίζονται με επαναπροωθήσεις. Σε απόφαση που εξέδωσε τον Ιανουάριο, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η Ελλάδα είχε παραβιάσει τα δικαιώματα ενός αιτούντος άσυλο στο πλαίσιο μιας «συστηματικής» πρακτικής επαναπροωθήσεων υπηκόων τρίτων χωρών από την περιοχή του Έβρου στην Τουρκία. Το Συμβούλιο της Επικρατείας, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο, ακύρωσε τον Μάρτιο κυβερνητική απόφαση που χαρακτηρίζει την Τουρκία ως ασφαλή τρίτη χώρα για τους αιτούντες άσυλο. Τον Απρίλιο, η κυβέρνηση επανέφερε σε ισχύ παρόμοια απόφαση, αψηφώντας την απόφαση του δικαστηρίου. Ένας συνασπισμός 11 μη κυβερνητικών ομάδων προειδοποίησε τον Οκτώβριο για τις κακές συνθήκες υποδοχής στα χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ Κέντρα Κλειστού Ελεγχόμενης Πρόσβασης στα νησιά του Αιγαίου. Παιδιά Μετανάστες Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, στις αρχές Σεπτεμβρίου, υπήρχαν 1.795 ασυνόδευτα παιδιά μετανάστες στην Ελλάδα.
Μια έρευνα των μέσων ενημέρωσης τον Μάρτιο διαπίστωσε ότι τα ασυνόδευτα παιδιά μετανάστες ζουν σε άθλιες συνθήκες, αντιμετωπίζοντας ακραίο υπερπληθυσμό, συστηματική παραμέληση και παρατεταμένο περιορισμό σε καταυλισμούς στο Αιγαίο. Το ΕΔΑΔ χορήγησε προσωρινά μέτρα τον Ιούνιο για 45 ασυνόδευτα παιδιά σε έναν καταυλισμό στη Σάμο, προειδοποιώντας ότι οι αρχές δεν τα προστατεύουν. Σε δύο ξεχωριστές αποφάσεις τον Ιούνιο, το ΕΔΑΔ καταδίκασε την Ελλάδα για παραβίαση των δικαιωμάτων 39 ασυνόδευτων παιδιών, μη παρέχοντας το 2019 και το 2020 επαρκείς συνθήκες υποδοχής και κρατώντας τα σε αστυνομικά τμήματα και άλλες εγκαταστάσεις. Δικαιώματα των Γυναικών Η επίμονη ανισότητα των φύλων στην ηγεσία και τις αμοιβές, οι γυναικοκτονίες και η εκτεταμένη βία λόγω φύλου παραμένουν τα πιο πιεστικά ζητήματα. Ένας νόμος που ψηφίστηκε τον Ιανουάριο αυστηροποιεί τις ποινές για την ενδοοικογενειακή βία, αλλά επικρίθηκε από την κοινωνία των πολιτών και τους βουλευτές της αντιπολίτευσης για την αδυναμία επαρκούς εστίασης στην πρόληψη. Επιπλέον, η δίκη για τη δολοφονία της Κυριακής Γρίβα το 2024, η οποία μαχαιρώθηκε θανάσιμα έξω από αστυνομικό τμήμα της Αθήνας αφού απορρίφθηκε ενώ αναζητούσε προστασία, ξεκίνησε τον Ιούνιο, αναδεικνύοντας τις παραλείψεις στον χειρισμό της ενδοοικογενειακής βίας από την αστυνομία. Ένας εισαγγελέας της Αθήνας απήγγειλε κατηγορίες τον Ιανουάριο εναντίον τεσσάρων αστυνομικών για παράλειψη εκπλήρωσης του καθήκοντός τους να την προστατεύσουν. Σεξουαλικός Προσανατολισμός και Ταυτότητα Φύλου Η ελληνική κυβέρνηση τροποποίησε τον αστικό κώδικα τον Απρίλιο για να απαγορεύσει σε ομόφυλα ζευγάρια ανδρών και σε άγαμους άνδρες να αποκτούν παιδιά μέσω παρένθετης μητρότητας. Ρατσισμός και Μισαλλοδοξία Τον Ιούλιο, το Δίκτυο Καταγραφής Ρατσιστικής Βίας προειδοποίησε ότι ο αρνητικός δημόσιος διάλογος για τη μετανάστευση, που τροφοδοτείται από πολιτικούς ηγέτες και τα μέσα ενημέρωσης, ομαλοποιεί την ξενοφοβία και ενέχει τον κίνδυνο κλιμάκωσης της ρατσιστικής βίας.
Ο Επίτροπος του ΣτΕ επέκρινε την Ελλάδα τον Ιούνιο για την αδυναμία της να αντιμετωπίσει επαρκώς την αστυνομική βία, τον ρατσισμό και τις διακρίσεις εις βάρος των Ρομά, οι περισσότεροι από τους οποίους ζουν σε συνθήκες φτώχειας και ανεπαρκών συνθηκών στέγασης σε διαχωρισμένους οικισμούς.
